Het ontstaan van klei

KLEI Bij het ontstaan en vorming van de aarde is er vloeibaar gesteente dat aan de buitenkant stolt en hard wordt. Deze harde korst wordt door continentale transformatiebreuken omhoog gestuwd tot bergen. Als er bergen zijn, zijn er ook dalen. Door klimaat en weersomstandigheden vallen sommige gesteenten weer als kleine deeltjes uit elkaar en worden door het water meegesleurd naar de dalen. Daar bezinken de deeltjes netjes gesorteerd door hun zwaartekracht en structuur, en vormen lagen. De structuur is belangrijk, want kleideeltjes zijn plaatjes en geen korrels, zoals los zand dat door zijn vorm en gewicht ook weer netjes uitgesorteerd ergens anders terecht komt. Kleideeltjes zijn vederlicht en microscopisch klein en komen uiteindelijk in een zee of oceaan terecht als ze niet onderweg zijn afgezet in meren of stroomgebieden. De zee kan de klei weer meenemen door getijden en overstromingen waardoor het vaste land wordt overspoeld. Op deze manier worden ook weer kleilagen gevormd (zeeklei). Alsof het nog niet genoeg geweest is, wordt na miljoenen jaren als er al dikke lagen klei zijn ontstaan, de aarde weer opgebroken en omhoog gestuwd alsof er twee enorme handen bezig zijn. Bij dit laatste proces kunnen dalen, en zelfs de bodem van een meer of zee weer bergen worden, en hele bergen verdwijnen weer in dalen. Daarom vinden we klei op de meest merkwaardige plekken zoals hoog op een berg of heel diep onder de grond doordat het weer bedolven is onder ander materiaal. En andermaal gaat het proces van verwering en sedimentatie verder, waardoor weer nieuwe kleilagen ontstaan. Soms worden verschillende lagen klei en zand op een natuurlijke manier met elkaar vermengd door het verschuiven van gletsjers, het resultaat noemen we leem. Door de verschillende gesteentes waaruit klei is ontstaan kan de samenstelling enorm verschillen die ruwweg te verdelen is in drie soorten: aardewerk, steengoed en porselein. Aardewerk wordt op een temperatuur van rond 1000°C gebakken en wordt daarbij stootvast maar niet waterdicht. Aardewerkklei bevat meestal ijzeroxide, is geel van kleur en wordt bij het bakken rood. Steengoedklei wordt op een temperatuur van rond 1300°C gebakken, sintert daarbij dicht en wordt hierdoor water- en luchtdicht en is daarbij crème bakkend. Porseleinklei heeft een bijzondere status omdat het op een beperkt aantal plaatsen in de wereld gedolven wordt en komt daarbij rechtstreeks van het moedergesteente en is niet of nauwelijks verontreinigd door andere mineralen. Porselein heeft de eigenschap dat het op hoge temperatuur niet alleen wit blijft maar ook volkomen dicht sintert en zelfs enigszins glasachtig en lichttransparant wordt.

DE EEUWENOUDE METHODE Om klei te winnen voor gebruik in de pottenbakkerij delft men de klei in een groeve. De nog vochtige leerharde brokken moeten eerst goed drogen. Dan wordt de kurkdroge klei in een bassin gedaan met een ruime hoeveelheid water. In ongeveer een etmaal tijd trekt het water tot in de kern van de brokken klei en deze ‘smelten’ als het ware en valt in kleine deeltjes uit elkaar. De klei wordt nu met water vermengd tot een dunne slib, waarna het door een zeef in een ondiep bassin loopt. Nu wordt de natuur een klein handje geholpen, want het traject is veel korter en sneller dan bij het ontstaan in de natuur. De klei bezinkt nu voor de tweede keer in een mooie homogene laag. Als de klei is opgesteven door afvloeiing van het water en verdamping, wordt hij binnen opgeslagen klaar voor direct gebruik. Het is een fabel dat de klei een generatie moet blijven liggen voor hij bruikbaar is. Het is net als in Bijbelteksten, je moet ze niet letterlijk, maar symbolisch opvatten en als een wijze les beschouwen voor een beter leven. De leerstelling achter deze fabel is, dat je niet verkwistend mag zijn met grondstoffen en zo veel mogelijk moet achterlaten voor de vele  generaties die na jou komen. Ook in Nederland zijn een aantal plekken waar je maar een paar spaden diep hoeft te graven, en je vindt bruikbare klei om potten mee te draaien. Je kan natuurlijk ook in een winkel voor pottenbakkersbenodigdheden een pak klei kopen want daar liggen de meest uiteenlopende soorten en mengsels voor verschillende doeleinden.